ИСТОРИЯ ОДНОЙ КАРТИНЫ -"Абаронцы Брэсцкай крэпасці"

Ахрэмчык, І. В. Абаронцы Брэсцкай крэпасці, 1957–1958 : палатно, алей. — Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь.

Палатно "Абаронцы Брэсцкай крэпасці" стала знакавым у творчасці народнага мастака БССР Івана Восіпавіча Ахрэмчыка. Яно і сёння з’яўляецца адным з самых вядомых работ беларускага жывапісу другой паловы XX стагоддзя, прысвечаных падзеям Вялікай Айчыннай вайны. Іван Ахрэмчык паказвае герояў, іх будні ў цёмных казематах крэпасці. Іх засталося зусім нямнога, але яны неверагодна рашучыя і гатовыя на ўсё дзеля абароны Радзімы.

Змрочнасць карціны, поўнай дзеючых асоб, можа здацца занадта барочнай, перабольшана напружанай, але варта пабываць у Брэсцкай крэпасці, убачыць месцы трагічных падзей, шчарбіны снарадаў у чырвонацагляных будынках, і палатно ўспрымаецца інакш. І ў цяперашнім успрыманні, гістарычным і эмацыйным, намаляваная сцэна выглядае пераканаўча. Працуючы над увасабленнем задумы, мастак не раз бываў у крэпасці, сустракаўся з удзельнікамі падзей, пісьменнікам Сяргеем Смірновым. Як сведчаць эскізы да карціны, Ахрэмчык паступова адмаўляўся ад апавядальнай інтанацыі, апісальнага метаду.

У намаляваным ім эпізодзе супрацьстаяння гарнізона цытадэлі нацысцкім войскам перш за ўсё ўспрымаецца гераічна. Але энергію і сілу ў поўнай меры выказвае толькі адзін баец, а на вяршыні піраміды персанажаў – паранены або загінуўшы, якога падтрымлівае ў падзенні таварыш. Белая кашуля апошняга і лінейныя рытмы звязваюць гэтую групу з персанажамі ўнізе палатна – двума жанчынамі, якія даглядаюць параненых. Яны разгарнулі белы абрус – адзіны перавязачны матэрыял. Злева ад гэтай групы да магутнага воіна, змыкаючы кампазіцыю ўсёй групы, падымаецца салдат, які вяртаецца ў бой. І гэтая неадназначнасць сюжэту, злучэнне гераічнага і трагічнага, воллі і асуджанасці, робяць карціну разнапланава змястоўнай, не толькі гістарычнай, але і жыццёвай. Вертыкальная кампазіцыя надае веліч намаляванаму эпізоду.

У кампазіцыйным вырашэнні мастак абапёрся на біблейскі матыў зняцця з Крыжа, падкрэсліўшы пераемнасць з візантыйскім іканапісам і класічнымі творамі Рубенса і Рэмбранта. Цяжка меркаваць, наколькі свядома гэта было зроблена мастаком, але такая якасць надае карціне маштаб і значнасць, выключныя для савецкага мастацтва таго часу.

Іван Ахрэмчык – далёка не адзіны, хто звяртаўся да тэмы Брэсцкай крэпасці, але яго твор атрымаў асабісты лёс. Поспех гэтай работы, яе месца ў гісторыі мастацтва абумоўлена таксама стаўленнем аўтара, яго захапленнем неверагоднай стойкасцю байцоў, спачуваннем іх лёсу.